Gotovo sedam decenija nakon smrti jednog od najznačajnijih srpskih slikara realizma, pred čitalačkom publikom se po prvi put pojavljuju njegovi autobiografski zapisi. Reč je o rukopisu „Memoari slikara“ Paje Jovanovića, koji je dospeo u Srpsku akademiju nauka i umetnosti iz ostavštine Milutina Milankovića – njegovog prijatelja i naučnika koji ga je podsticao da piše o svom životu i umetničkom putu. Promocija knjige, održana u SANU, okupila je brojne poštovaoce umetnosti i istraživače, među kojima su Mirko Jovanović, Jelena Milanković Milanković, Vladimir Petrović i Bora Babić. Ovaj događaj predstavlja jedan od najvažnijih doprinosa proučavanju kulturne istorije Srbije, jer otkriva ne samo biografske, već i duhovne slojeve stvaralaštva slikara čija dela čine stub srpske umetničke baštine.
Jovanovićevi memoari pružaju dragocen uvid u njegov životni put od ranih dana provedenih u Beču i studija na Akademiji likovnih umetnosti, preko brojnih evropskih putovanja, do stvaranja remek-dela koja su oblikovala vizuelni identitet srpskog naroda. Njegova sećanja otkrivaju i intimni svet jednog umetnika koji je, iako duboko povezan sa otadžbinom, bio istinski građanin sveta. Kroz ove zapise čitalac upoznaje Paju Jovanovića ne samo kao autora „Seobe Srba“ i „Takovskog ustanka“, već i kao svedoka burnog doba u kojem su se preplitale umetnost, politika i nauka. U memoarima se ogleda i uticaj njegovih prijatelja, među kojima su se nalazili naučnici, pisci i muzičari, a posebno Milutin Milanković, koji je slikara inspirisao da svoje misli pretoči u reči.
U tekstovima se otkriva i da je Jovanovića inspirisala narodna poezija, guslarske pesme i istorijski motivi. Upravo iz tih izvora crpeo je snagu da monumentalnim platnima prikaže sudbonosne trenutke srpske istorije. Memoari svedoče i o njegovom ličnom odnosu prema umetnosti – skromnom, disciplinovanom i posvećenom radu. „Za mene je slikarstvo služba narodu“, zabeležio je Jovanović u jednom od poglavlja. Objavljivanje ovog rukopisa stoga nije samo kulturni događaj, već i povratak duhu epohe u kojoj su umetnici verovali da lepotom i istinom mogu da služe svom narodu i čovečanstvu.
Pogled redakcije portala Srpski Ugao
Otkrivanje rukopisa Paje Jovanovića predstavlja podsećanje na vreme u kojem su umetnici bili i hroničari i vizionari svoga naroda. Njegovi memoari nisu samo lična ispovest, već i dokument o duhovnoj vertikali Srbije – zemlji u kojoj su slike, reči i sećanja uvek nosile poruku da umetnost nije beg od stvarnosti, već njeno najdublje svedočanstvo.
Piše: Nina Stojanović
