Od 28. jula do 3. avgusta 1941. godine ustaše Nezavisne Države Hrvatske izvršile su jedan od najstrašnijih pokolja nad srpskim stanovništvom na području Livna i Livanjskog polja. Prema do sada prikupljenim podacima, tokom proleća i leta 1941. godine na dvadesetak gubilišta ubijeno je najmanje 1.587 Srba, pretežno žena, dece i staraca.
Zločinu je prethodilo razoružavanje srpskog stanovništva i ubijanje ljudi koji su mogli da organizuju otpor. Ustaške vlasti tvrdile su da Srbe pripremaju za preseljenje u Srbiju, pozivajući ih na navodne dogovore i popise. Na taj način su 28. jula u mešovitim selima uhapsile oko 600 muškaraca starijih od 13 godina.
U livanjskoj bolnici istog dana ubijeni su srpski bolesnici. Narednih dana počela su masovna pogubljenja na Prologu, gde je stradalo 466 Srba, kod jame Bikuše sa 46 žrtava i Samogreda sa 28 ubijenih. Pokolj na Prologu trajao je tri dana.
Od 30. jula ustaše su počele da odvode žene i decu. U školi u Čelebiću ubijeno je oko 370 žena i dece, u jamu Ravni dolac bačene su 204 osobe, na Kamešnici je ubijeno 270 ljudi, a na drugim stratištima – Tušnici, Razvali, Trnovcu, Propunti, Gredi, Provaliji i Borovoj glavi – još stotine civila.
Mnoge žrtve bacane su žive u kraške jame duboke i više od 50 metara. Preživeli su svedočili da su ranjeni danima umirali od žeđi, gladi i povreda, okruženi telima svojih najbližih. Najteže su stradali Čelebić, Gornji i Donji Rujani, Golinjevo i Veliki i Mali Guber. U Golinjevu je uništeno celokupno srpsko stanovništvo.
Među žrtvama je bilo 673 dece mlađe od 15 godina, od kojih 248 još nije bilo stasalo za školu. Samo u Golinjevu ubijeno je 24 nekrštene dece mlađe od godinu dana. Pojedine porodice i rodovi gotovo su potpuno zatrti, a neka srpska sela posle pokolja ostala su pusta.
U selima u kojima žene i deca nisu odmah ubijeni sprovođeno je nasilno pokatoličavanje. Posle hapšenja muškaraca krajem jula, preostalo stanovništvo primoravano je da odlazi na rimokatoličke obrede. Ta praksa je prekinuta u septembru 1941, godine, posle uspostavljanja italijanske vojne uprave na tom području.
Posmrtni ostaci sa više stratišta ekshumirani su tek decenijama kasnije. Kosti žrtava iz Samogreda prenete su 1961. na pravoslavno groblje u Rujanima, dok su ostaci sa Prologa, Ravnog doca, Kamešnice, Tušnice i Provalije 1991. sahranjeni u spomen-kosturnici u porti livanjske Crkve Uspenja Presvete Bogorodice. Pojedina stratišta još nisu otvorena, a brojna spomen-obeležja oskrnavljena su tokom rata devedesetih godina.
U blizini Livna Ivan Goran Kovačić dovršio je poemu „Jama“, snažnu osudu ustaških zločina nad Srbima. Poslednji stih napisao je 10. februara 1943. godine, a poema je prvi put javno pročitana dva dana kasnije u samostanu Gorica kod Livna, u kojem se nalazila partizanska bolnica.
Sećanje na livanjske žrtve nije poziv na mržnju, već obaveza prema ubijenoj deci, ženama i muškarcima čije su porodice gotovo nestale. Njihova imena, stratišta i stradanje moraju ostati deo srpskog pamćenja i istorijske istine o genocidu počinjenom nad Srbima u NDH.
Piše: Stefan Stojanović
Zabranjeno je preuzimanje, kopiranje ili prenošenje teksta, dela teksta ili fotografija sa sajta srpskiugao.rs bez izričitog navođenja izvora i aktivnog linka ka originalnom tekstu na našem sajtu.
Svako kršenje ovog pravila biće smatrano povredom autorskih prava i biće prijavljeno u skladu sa zakonom.
