Mileševac: Kameni čuvar nemanjićke svetinje i drevnih puteva

Na vrhu strme litice iznad kanjona Mileševke, nedaleko od manastira Mileševe, uzdižu se ostaci srednjovekovnog grada Mileševca. Prirodno zaštićeno gotovo nepristupačnim stenama, ovo utvrđenje vekovima je nadziralo prilaze jednoj od najvećih srpskih svetinja i karavanski put koji je povezivao Prijepolje sa Sjenicom.

Ne zna se pouzdano kada je grad podignut. U pisanim izvorima prvi put se pominje 1444. godine, ali se pretpostavlja da je nastao znatno ranije, verovatno ubrzo posle izgradnje Mileševe u prvoj polovini XIII veka. Njegova prvobitna uloga bila je da štiti manastir kralja Vladislava, kao i trgovce i putnike koji su prolazili ovim važnim putem.

Posle 1373. godine oblast je dospela pod vlast bosanskog kralja Tvrtka, a tokom XV veka Mileševac je pripadao moćnoj vlastelinskoj porodici Kosača. U izvorima se pominje kao grad hercega Stefana Vukčića Kosače, koji je upravo po Svetom Savi, čije su se mošti čuvale u Mileševi, poneo titulu „hercega od Svetog Save“.

Osmanlije su utvrđenje osvojile 1465. godine i u njemu držale vojnu posadu. U podnožju grada razvilo se naselje sa karavan-sarajem, a od XVII veka tvrđava i okolno mesto sve češće se nazivaju Hisardžik. Prema zapisu Evlije Čelebije, Mileševac je imao 12 kula, što svedoči o njegovom nekadašnjem vojnom značaju.

Grad je imao nepravilnu osnovu prilagođenu stenovitom terenu. Najviši deo činila je citadela sa snažnim bedemima i kulama, dok su niže zone dodatno štitile prilaz sa juga. Sačuvani masivni zidovi, puškarnice i otvori za drvene međuspratne konstrukcije i danas pokazuju umeće srednjovekovnih graditelja.

Mileševac, manastir Mileševa i ostaci crkve Ružice čine jedinstvenu istorijsku celinu u kojoj su se vekovima preplitali vera, državnost, trgovina i odbrana. Njegove ruševine nisu samo trag nekadašnje tvrđave već svedočanstvo vremena u kojem se nad nemanjićkom svetinjom bdelo i oružjem i verom.

Piše: Stefan Stojanović