Ada Kale (Adakale ili Ada-Kale), po svom imenu nastalom od turskih reči ada – ostrvo i kale – grad, bila je nekadašnje dunavsko ostrvo i naselje u Tekijsko-oršavskoj dolini, između gornje klisure Kazana i nizvodne Sipske klisure, kod ušća reke Černe, na samoj granici Srbije prema Rumuniji. Dugačka oko 1.750 metara i široka približno 500 metara, Ada Kale je vekovima predstavljala stratešku tačku na Dunavu, ali i jedinstveni kulturni svet koji je danas ostao samo u sećanjima.
Ostrvo je bilo poznato po plodnoj zemlji i vinovoj lozi zvanoj adakalka, po orijentalnom duhu, džamijama, sokacima, mirisu kafe i duvana, ali i po svom vojnom značaju. Još u rimsko doba Ada Kale je utvrđena, a kroz vekove su se na tim temeljima smenjivala nova utvrđenja, jer je onaj ko je držao ostrvo, imao kontrolu nad plovidbom kroz Đerdap – jedno od najopasnijih i najvažnijih mesta na Dunavu.Austrijanci su poslednji veliki graditelji tvrđave na ostrvu. Prvi put 1689. godine, kada car Leopold Prvi podiže utvrđenje pod imenom Nova Oršava, a zatim između 1718. i 1738. godine dodatno jačaju bedeme, kule i šančeve. Utvrđenje je imalo pet kula, od kojih su četiri bile ugaone, dok se peta nalazila na istaknutom brežuljku Alion. Godine 1718. na ostrvu se nalazio i carski stan, odakle je car Josif Prvi posmatrao borbe sa Turcima.
Posle austrougarske uprave, Turci ponovo naseljavaju ostrvo, i sve do njegovog potapanja Ada Kale ostaje pretežno tursko naselje – svojevrsna orijentalna enklava usred Evrope. Kroz istoriju je često menjala gospodare: bila je srpska, turska, austrougarska, a na kraju i rumunska. Tek Berlinskim ugovorom 1878. godine Osmansko carstvo se zvanično odreklo Ade Kale. Nakon Balkanskih ratova ostrvo je pripalo Austro-Ugarskoj, a posle Prvog svetskog rata Rumuniji.
Ada Kale zauzima posebno mesto i u srpskoj istoriji. U noći između 5. i 6. avgusta 1804. godine, upravo ovde je srpska potera predvođena Milenkom Stojkovićem uhvatila i pogubila četvoricu beogradskih dahija – Aganliju, Kučuk Aliju, Mulu Jusufa i Fočić Mehmed-agu, čime je simbolično okončana jedna od najmračnijih etapa osmanske vlasti nad Srbima.
Sudbina ostrva zapečaćena je 1971. godine, kada je izgradnjom hidroelektrane Đerdap I Ada Kale potopljena. Njeni stanovnici su raseljeni, kuće nestale pod vodom, a čitav jedan svet zauvek je utihnuo pod dunavskim talasima. Danas Ada Kale živi samo u sećanjima, zapisima i pričama – kao potopljeni grad istorije, kulture i sudbine.
Pogled redakcije portala Srpski Ugao
Ada Kale nije potopljena samo vodom, već i zaboravom. Njena sudbina pokazuje kako se istorija, kada postane „smetnja razvoju“, lako briše bez dovoljno pitanja i kajanja. Pod talasima Dunava nestao je čitav jedan svet – vojni, kulturni i duhovni – koji je vekovima svedočio o složenosti ovog prostora. Ada Kale danas podseća da napredak bez pamćenja ostavlja prazninu koju nijedna hidroelektrana ne može da ispuni. Ono što je izgubljeno u vodi, ne sme biti izgubljeno u svesti.
Piše: Stefan Stojanović
