„Seoba Srba” Paје Jovanovića jedna je od najprepoznatljivijih slika srpske istorije, ali verzija koju danas najbolje poznajemo nije ona koju su naručioci želeli. Iza monumentalnog dela krije se priča o dve umetničke zamisli – jednoj koja prikazuje težak put naroda i drugoj koja je trebalo da naglasi da Srbi nisu bili bespomoćni prognanici, već ratnici pozvani da brane hrišćansku Evropu.
Sliku je od Paје Jovanovića naručio karlovački mitropolit i srpski patrijarh Georgije Branković za Milenijumsku izložbu u Budimpešti 1896. godine. Crkveni vrh je prvobitno želeo da posao poveri Urošu Prediću, ali je on procenio da su mu za delo takvih dimenzija potrebne najmanje dve godine. Jovanović je prihvatio zadatak i počeo da proučava istorijsku građu, odeću i izgled naroda koji je trebalo da predstavi.
Prva verzija, veličine približno četiri sa šest metara, nije zadovoljila patrijarha i Sinod. Na njoj su se nalazili čobanin sa ovcama, žene i deca u volovskim zapregama, zbog čega je kompozicija više podsećala na zbeg nego na organizovanu seobu ratničkog naroda. Kako je za portal „Kulture” objasnila kustoskinja Galerije Matice srpske dr Aleksandra Čelovski, Crkva je želela herojsku i dostojanstvenu predstavu Srba koji su se odazvali pozivu cara Leopolda Prvog.
Jovanović je zato izmenio kompoziciju, uklonio delove koji su naglašavali stradanje i putovanje i u ruke Isaije Đakovića doslikao Privilegije. Taj dokument trebalo je da pokaže da Srbi na teritoriju Habzburške monarhije nisu stigli kao nepozvane izbeglice, već kao narod kojem su data određena prava i koji je imao važnu vojnu i istorijsku ulogu. Umetnik, ipak, nije uspeo da delo završi do otvaranja izložbe, pa je u Budimpešti predstavio Vršački triptih.
Prepravljena „Seoba Srba” završena je do kraja 1896. godine i smeštena u Patrijaršijski dvor u Sremskim Karlovcima. Tokom Drugog svetskog rata ustаše su je odnele u Zagreb, ali je posle oslobođenja vraćena. Danas se nalazi u Patrijaršiji, u prostoriji u kojoj se održavaju sednice Svetog arhijerejskog sinoda.
Javnosti je, međutim, poznatija pančevačka verzija, nastala iste godine po ličnoj zamisli Paје Jovanovića. Na njoj su zadržani čobanin, stado, volovska zaprega, žene i deca, dok Isaija Đaković u rukama nema Privilegije. Upravo je ta slika, zahvaljujući brojnim oleografijama i drugim reprodukcijama, ušla u srpske domove i često dobijala mesto pored slavske ikone.
„Seoba Srba” tako je prevazišla granice umetničkog dela i postala identitetska slika čitavog naroda. U njoj su generacije prepoznavale sopstvenu porodičnu istoriju, stradanje, kretanje i istrajnost predaka. Paradoks je da je najdublji trag u kolektivnom pamćenju ostavila upravo verzija koja istovremeno prikazuje i ratnike i izmoreni narod na putu, ona koja je bila bliža prvobitnoj umetnikovoj zamisli nego političkoj poruci naručioca.
Piše: Stefan Stojanović
Zabranjeno je preuzimanje, kopiranje ili prenošenje teksta, dela teksta ili fotografija sa sajta srpskiugao.rs bez izričitog navođenja izvora i aktivnog linka ka originalnom tekstu na našem sajtu.
Svako kršenje ovog pravila biće smatrano povredom autorskih prava i biće prijavljeno u skladu sa zakonom.
