Prva ratna dejstva između Austrougarske i Kraljevine Srbije započela su napadom na Beograd u noći između 28. i 29. jula 1914. godine. Granate ispaljene sa zemunskog područja i austrougarskih monitora „Temeš”, „Bodrog” i „Kereš” označile su početak sukoba koji će ubrzo prerasti u Prvi svetski rat. Samo nekoliko časova ranije njihove posade su u zemunskoj luci pozdravile objavu rata Srbiji pokličem u čast cara Franca Jozefa.
Iste noći, prema naređenju Ministarstva vojnog Kraljevine Srbije, miniran je železnički most preko Save kako bi bio sprečen prodor neprijateljskih trupa. U blizini njegovih ruševina pale su prve žrtve rata: na beogradskoj strani poginuo je sedamnaestogodišnji dobrovoljac Dušan Đonović, dok je na suprotnoj obali stradao austrougarski vojnik mađarskog porekla Pal Kovač. Zemun je odmah stavljen pod strogi režim – srpske škole su zatvorene, upotreba ćirilice zabranjena, a policijski čas i zabrana okupljanja postali su deo svakodnevice.
Položaj grada na granici dveju zaraćenih država učinio ga je važnom vojnom i propagandnom tačkom. Pristup srušenom mostu bio je strogo kontrolisan, a fotografisanje je bilo dozvoljeno samo vojnim i od austrougarske pres-službe angažovanim fotografima. Njihovi snimci ruševina potom su pretvarani u vojne razglednice sa „srpskog ratišta”, namenjene oblikovanju slike rata pred javnošću Dvojne monarhije.
Posle srpske pobede na Ceru, jedinice Kraljevine Srbije početkom septembra 1914. prešle su Savu i ušle u Srem. Pridružili su im se brojni Zemunci, među kojima i prebegu iz austrougarske vojske. Posle šest nedelja zabrana, građani su na ulicama, trgovima i u crkvama dočekivali srpsku vojsku, regenta Aleksandra i princa Đorđa Karađorđevića. Zvona i liturgiju na praznik Usekovanja glave Svetog Jovana Krstitelja prekidala je vatra austrougarskih monitora, koja je oštetila kuće, Nikolajevsku crkvu, Hariševu kapelu i Milenijumsku kulu na Gardošu.
Zbog promene stanja na frontu, srpska Vrhovna komanda naredila je 12. septembra povlačenje iz Srema. Sa vojskom je, strahujući od odmazde, prema Srbiji krenuo i veliki broj srpskih porodica. Po povratku austrougarskih trupa u Zemun 16. septembra počeo je obračun sa srpskim stanovništvom: ljudi su proterivani, internirani i zatvarani, a povorke staraca, žena i dece odvođene su pod stražom i prevožene u marvenim i teretnim vagonima. Mnogi Zemunci stradali su u zatvorima i logorima u Zagrebu, Đenđešu, Petrovaradinu, Aradu i Segedinu, osuđeni pred vojnim sudovima zbog navodne veleizdaje.
Četiri godine kasnije pravac kretanja vojski bio je obrnut. Preko Zemunа su se iz Srbije povlačile poražene austrougarske i nemačke jedinice, odnoseći vojnu opremu i rekviriranu robu. Vojska Kraljevine Srbije ušla je u grad 5. novembra 1918. godine, ovoga puta organizovano i trajno. Odlukama narodnih skupština u Rumi i Novom Sadu o otcepljenju od Austrougarske i prisajedinjenju Kraljevini Srbiji, Zemun je posle dva veka razdvojenosti konačno povezan sa Beogradom i državom kojoj je njegovo većinsko srpsko stanovništvo težilo.
Piše: Stefan Stojanović
Zabranjeno je preuzimanje, kopiranje ili prenošenje teksta, dela teksta ili fotografija sa sajta srpskiugao.rs bez izričitog navođenja izvora i aktivnog linka ka originalnom tekstu na našem sajtu.
Svako kršenje ovog pravila biće smatrano povredom autorskih prava i biće prijavljeno u skladu sa zakonom.
