Plaštanica kralja Milutina: Jedinstveno blago srpske i svetske baštine

Plaštanica srpskog kralja Stefana Uroša II Milutina jedna je od najvrednijih sačuvanih srednjovekovnih crkvenih tkanina. Nastala krajem 13. ili početkom 14. veka, smatra se jedinstvenim primerom ovakvog tekstilnog dela u svetu, kako po starosti, tako i po dimenzijama i očuvanosti.

U pravoslavnoj tradiciji plaštanica simbolizuje platno u koje su Josif iz Arimateje i Nikodim položili telo Gospoda Isusa Hrista nakon skidanja sa Krsta. Milutinova plaštanica svedoči i o drugačijoj bogoslužbenoj praksi koja je postojala u srednjem veku, pre nego što je oblik služenja dobio današnji izgled.

Izrađena je na tamnocrvenoj svili, sa prikazom Hrista u sredini, dok je uokvirena skupocenim venecijanskim brokatom protkanim zlatom. Istoričari umetnosti smatraju da potiče iz carigradskih carskih radionica, što joj daje poseban značaj u svetskoj istoriji umetnosti.

Pretpostavlja se da je nastala između 1319. i 1324. godine, najverovatnije povodom završetka živopisanja manastira Gračanice ili nakon smrti kralja Milutina i njegove sahrane u Banjskoj. Prema pojedinim istraživačima, vez na plaštanici mogla je da izradi kraljica Simonida, neka dvorska vezilja ili monahinja iz Gračanice.

Posebnu pažnju privlači natpis na kome se kralj pominje narodnim imenom „Milutin Ureši“, uz reči da je plaštanica priložena „za pomen i dušu raba Milutina Ureši“. Upravo zbog toga deo stručnjaka smatra da je ktitor ili tvorac veza bila kraljica Simonida, jer je jedino ona mogla javno da upotrebi njegovo narodno ime.

Tokom Velike seobe Srba 1690. godine plaštanica je preneta u manastir Krušedol na Fruškoj gori. Za vreme Drugog svetskog rata odneta je u Zagreb zajedno sa drugim dragocenostima Srpske pravoslavne crkve, da bi nakon rata bila vraćena. Od 1954. godine čuva se u Muzeju Srpske pravoslavne crkve u Beogradu, gde predstavlja jedno od najznačajnijih svedočanstava srednjovekovne srpske duhovnosti, umetnosti i državnosti.

Piše: Stefan Stojanović