Jedan od najtragičnijih datuma u istoriji Novog Sada i Petrovaradinske tvrđave bio je 12. jun 1849. godine, kada je mađarska revolucionarna vojska Lajoša Košuta, po naređenju generala Pavla Kiša, bombardovala iz 200 topova Novi Sad, u kome su bile carske trupe Beča, protiv koga je podignut ustanak. Zbog razmera tragedije, bečki dvor je čak nameravao da raseli celokupno stanovništvo.
„U Novom Sadu je ostalo jedva šest od onih dvadeset hiljada stanovnika, što ih je pre bilo. Ti što ostadoše, skloniše se posle u seoske kuće ili u kolibe tamo na severnom rubu varoši. Tu sad žive skučeno, izloženi svim mukama oskudice pa i bolestima grozničave klime, čija se zla udvostručuju življenjem u takvim gomilama“, zapisao je hroničar tog vremena.
Od 2.812 kuća pre Mađarske bune, posle strahovitog razaranja srušeno je 2.004, dakle ostalo je samo 808 kuća, ali to nije bio razlog da se Novi Sad ne počne odmah dizati iz pepela.
„Polovinom jula 1852. godine mladi austrijski car Franja Josip posetio je Petrovaradinsku tvrđavu i Novi Sad. Slika grada Novog Sada, izgrađenog tada, ostala je donekle sačuvana do današnjeg dana, a na mestu starih, porušenih kuća podizane su lepše, a već 1852. godine vrednost novih zgrada bila je veća od pređašnjih“, kaže Zoran Knežev, istraživač prošlosti Novog Sada.
„Veliki polet na izgradnji Novog Sada bio je omogućen sredstvima koje je država dala gradu. Novi Sad je dobio zajam od oko 1.300.000 forinti, a po onome što je do sada urađeno, moglo bi se izvesno držati da neće proći ni dve, a najviše tri godine i da će Novi Sad sasvim opravljen biti. Ova će varoš sad izgledati lepše od svake druge u ovim našim donjim krajevima. Kuće su po najnovijem ukusu i spolja i iznutra opravljene. Jedina je šteta što se nije pazilo da se ulice, koje su ponajviše krive, izravnaju“, navedeno je u novinama „Srbski dnevnik“ iz 1852. godine.
Hroničari tog vremena navode i da je malo ostalo od onog starog Novog Sada pre Bune, od one „poluorijentalne varoši sa ćepencima, simindžinicama i prljavštinom“, kada su književnici i pesnici „na klupama pred kućama raspravljali svoja pitanja“.
„Čuvši za bombardovanje, Šiđanin Mita Orešković je sa Šiđanima Petrom Cvejićem i svojim šurakom Đokom Šalošem iznajmio kola i otišao da vidi nesreću Novog Sada. Kad su došli do Dunava, drugove je s kolima ostavio na sremskoj obali, a sam je prešao u Novi Sad, koji je buktio i rušio se pod topovima. Kad se vratio na sremsku obalu, Mita je tu seo i gledajući propast i razvaline Novog Sada, spevao pesmu: „Bože, šta to tutnji“, napisao je Radovan Sremac, savremenik jednog od najtežih perioda u istoriji Novog Sada.
Pogled redakcije portala Srpski Ugao
Vođa revolucionara Lajoš Košut bio je poznat kao jedan od najvećih govornika svog vremena. Njegovi vatreni govori mobilisali su narod, ali su istovremeno izazivali strah kod manjinskih naroda u Mađarskoj (uključujući Srbe i Hrvate) zbog njegovih čvrstih nacionalističkih stavova. Njegova politika „jedne nacije“ u Mađarskoj dovela je do direktnog vojnog sukoba sa snagama bana Josipa Jelačića i srpskim pokretom u Vojvodini.
Nakon gušenja revolucije uz pomoć ruske vojske 1849. godine, Košut je pobegao iz zemlje. Ostatak života proveo je u izbeglištvu (Turska, SAD, Engleska, Italija), gde je slavljen kao simbol borbe za slobodu i demokratiju.
Piše: Siniša Kostić
