Danas 1. februara 2026. godine, Novi Sad s ponosom obeležava svoj dan kada je pre 278 godina, davne 1748. izvojevana sloboda i status slobodnog kraljevskog grada. Taj trenutak, poznat kao elibertacija, nije bio samo ključni datum u istoriji grada, već i prelomna tačka za kulturni i duhovni razvoj srpskog naroda na ovim prostorima, cementirajući epitet „Srpska Atina“.
Odlukom carice Marije Terezije, tog 1. februara 1748. godine potpisana je „Povelja o slobodnom kraljevskom gradu“. Njome je dotadašnji Petrovaradinski šanac izuzet iz nadležnosti vojne i civilne županijske vlasti. Međutim, ova sloboda nije dobijena besplatno. Građani su elibertaciju platili basnoslovnih 80.000 rajnskih forinti u zlatu. Da bi sakupili taj ogroman iznos, uzimali su kredite i prodavali sopstvenu imovinu, demonstrirajući neverovatnu požrtvovanost za autonomiju.
Uz slobodu, grad je dobio i svoje današnje ime. Carica je odredila da se grad na latinskom zove Neoplanta, na mađarskom Újvidék, na nemačkom Neusatz, a Srbi su ga preveli kao Novi Sad.
Status slobodnog kraljevskog grada doneo je ključne privilegije: pravo na sopstvenu samoupravu, sudstvo, ubiranje poreza, kao i pravo na sopstveni grb i pečat. Ove slobode su bile katalizator za nagli privredni, a pre svega kulturni uspon. Novi Sad je ubrzo postao nezaobilazni centar srpskog prosvetiteljstva, mesto gde se negovao srpski jezik, književnost i nacionalna svest u Austro-Ugarskoj monarhiji. Upravo je ta uloga okupljanja i čuvanja srpskog duha donela gradu trajni epitet „Srpske Atine“, po kojem je prepoznatljiv širom sveta, a posebno među dijasporom. Danas se 1. februar u Novom Sadu svečano obeležava kao Dan grada, a najzaslužnijim građanima se tom prilikom dodeljuje prestižna Februarska nagrada.
Pogled redakcije portala Srpski Ugao
Dan Novog Sada nije samo proslava jednog grada, već i simbol vitalnosti srpske kulture i nepokolebljive volje za očuvanjem identiteta. Grad na Dunavu, sa svojim trgovima, muzejima, pozorištima i Univerzitetom, nastavlja da bude svetionik znanja, umetnosti i tolerancije, čuvajući duh „Srpske Atine“ i predstavljajući ponos našeg naroda.
Piše: Petar Nikolajev
