Na današnji dan 11. novembra, svet obeležava Dan primirja u Prvom svetskom ratu, trenutak kada su utihnuli topovi, ali ne i sećanja.
Za Srbiju ovaj datum ima posebnu težinu. Dok su velike sile slavile kraj rata, srpski narod, rasut po tri carevine, plaćao je cenu svoje odanosti, vere i identiteta. Često se danas postavlja pitanje: da li su Srbi koji su živeli u Austro-Ugarskoj bili lojalni caru ili braći preko Drine? Da li su pucali u sopstveni narod?
Srbi iz Srema, Bačke, Banata, Like, Korduna, Bosne i Dalmacije bili su podanici cara Franca Jozefa, ali su u srcu ostali verni Srbiji. Po austrougarskim spiskovima iz 1912. godine, u mirnodopskoj vojsci bilo je oko 58.000 Srba. Kada je 1914. počela mobilizacija, pozvano ih je oko 127.000, a na front je upućeno 79.000. Međutim, nijedan puk nije bio „srpski“ — Srbi su namerno raspoređivani pod tuđe komande, za rasliku od poljskog, češkog ili mađarskog puka, koj su bili u sastavu austrugarske vojske.
Ipak, istorija je pokazala gde su zaista pripadali. Na istočnom frontu, hiljade srpskih vojnika, mobilisanih u austrougarskoj uniformi, predavalo se Rusima i pristupalo Srpskoj dobrovoljačkoj diviziji, formiranoj 1916. godine u borbi protiv te uniforme koja ja prljala njihovu kožu.
Od 20.000 boraca koji su joj se priključili, više od 90% bili su Srbi, ljudi koji su odbili da pucaju u svoju braću. Oni su sa Istoka ponovo krenuli ka Srbiji, oslobođeni tuđe zastave, vođeni samo jednim idealom — slobodom.
Drugi su pokušavali da izbegnu rat za tuđeg cara – sakatili su se, bežali, skrivali po šumama. Nastao je takozvani „zeleni kadar“, skup vojnika koji su u šumama Fruške gore čekali kraj carstva. Kada se Austro-Ugarska 1918. godine raspala, upravo su ti ljudi, ti progonjeni Srbi, prvi dočekali srpsku vojsku i pomogli u oslobođenju Vojvodine.
Pogled redakcije portala Srpski Ugao
Zato, kada danas govorimo o lojalnosti ili izdaji, setimo se da su Srbi i u tuđim uniformama nosili svoje ime kao najveću svetinju. Nisu izdali – ni braću, ni veru, ni otadžbinu. Njihova borba, njihova patnja i njihova odluka da ostanu ljudi dok su imperije tonule, postali su temelj nove slobode. Srbija je tada, kao i danas, bila primer naroda koji i kada gubi sve, nikada ne gubi dušu.
Piše: Stefan Bogdanović
