Godišnjica smrti Stojana Novakovića, 18. februar 1915. godine u Nišu, tadašnjoj ratnoj prestonici, označila je kraj epohe jednog od najumnijih srpskih državnika, diplomata i naučnika. Rođen 1. novembra 1842. u Šapcu, tokom čitavog života postavljao je temelje modernih institucija, oblikujući politički, kulturni i obrazovni razvoj zemlje naučnim i državničkim radom.
Političku karijeru upotpunio je mestom predsednika Ministarskog saveta u dva navrata. Upravljao je ministarstvima prosvete, unutrašnjih i spoljnih poslova, dok je kao poslanik u svetskim centrima poput Carigrada, Pariza i Petrograda bio glas tadašnje Srbije.
Naučni doprinos ogleda se u više od 400 bibliografskih jedinica iz filologije, istorije i bibliografije, čime je Novaković utemeljio modernu kritičku istoriografiju. Radovi poput „Srpske bibliografije” i „Istorije srpske književnosti” zadržali su status nezaobilazne literature do danas. Funkciju predsednika Srpske kraljevske akademije obavljao je od 1906. godine, ostajući na njenom čelu do samog kraja.
Reforma školstva iz 1882. godine, kojom je uveo obavezno osnovno obrazovanje i tri nivoa školstva, trajni je spomenik njegovom ministarskom radu. Idejni je tvorac Srpske književne zadruge iz 1892. godine, kojoj je dao ime verujući u snagu zajedništva. Priredio je i kritičko izdanje Dušanovog zakonika, a Narodnoj biblioteci Srbije zaveštao je dragocenu privatnu zbirku od 7.000 knjiga. Ličnu čestitost, kao retku vrlinu, priznavali su mu čak i najoštriji politički protivnici tog doba.
Pogled redakcije portala Srpski Ugao
Novaković je bio retka spona između naučne discipline i realnosti politike. Svojim delovanjem je pokazao da vrhunski intelektualac ne sme biti nemi posmatrač, već aktivni graditelj društva koji ličnim primerom i znanjem trasira put za buduće vekove srpske kulture i državnosti.
Piše: Stefan Bogdanović
