Život jednog grada, njegovi usponi i padovi, ali i uzdizanje iznad obične palanke, obično se ogleda u tome koliko je ličnosti značajnih za istoriju jednog naroda boravilo u njemu. I u tome koliko potomci takvih ličnosti vode brigu da ih na različite načine otrgnu od zaborava.
Često se može pročitati u medijima kako je u mnogim evropskim gradovima obeležena svaka kuća gde je neko od njihovih velikana živeo bar nekoliko dana. Ovo svojevrsno kulturno-istorijsko blago koristi se i za dobru zaradu, a kod nas se takve stvari gotovo sasvim zanemaruju.
Mnogim Novosađanima i posetiocima „Srpske Atine“ nepoznato je da su ovde živeli i radili, pored ostalih – Branislav Nušić, Slobodan Jovanović, Đura Jakšić, Vuk Karadžić, kneginja Ljubica.
Novi Sad je bio rodno mesto, ali i mesto dužeg ili kraćeg boravka mnogih, može se slobodno reći, gromada iz javnog i kulturnog života srpskog naroda. Većina njih je živela u užem ili širem centru, ali je malo obeležja na kućama u kojima su boravili ili na objektima koji su nikli na mestu boravišta velikana. Jedino se u Dunavskoj i Pašićevoj ulici, u najužem centru grada, mogu naći kakva-takva obeležja.
„Mnogima je poznato da su na broju četrnaest u Dunavskoj živeli narodni tribun Svetozar Miletić, politički vođa srpskog naroda u Austro-Ugarskoj, i njegov zet Jaša Tomić, koji je proglasio prisajedinjenje Vojvodine Srbiji 1918. godine. U toj kući se jedno vreme nalazila i Matica srpska“, ispričao nam je svojevremeno istraživač istorijske građe o boravištima poznatih ličnosti i nastanku ulica u „Srpskoj Atini“ i penzioner Zavoda za zaštitu spomenika kulture.
Međutim, on dodaje da je manje poznato da se na mestu sadašnje Gradske biblioteke nalazila kuća Arse Pajevića, izdavača i knjižara, izuzetno značajne ličnosti za kulturu grada.
„U toj kući je, prilikom svog boravka u Novom Sadu, živeo Branislav Nušić, što je mnogim Novosađanima i danas nepoznato“, kazao je Puškar.
Posebno je zanimljiv i Almaški kraj, stari deo grada u kome dominira istoimena crkva, inače najveća pravoslavna bogomolja u Novom Sadu. U ovom kraju je 1869. godine rođen Slobodan Jovanović, po mnogima najumniji Srbin uz vladiku Nikolaja Velimirovića i Nikolu Teslu.
Njegov otac Vladimir dao je sinu ime koje do tada nije postojalo u srpskom narodu, dok je kćeri nadenuo ime Pravda, koga takođe do tada nije bilo u Srba. Danas ne postoji obeležje o mestu rođenja Slobodana Jovanovića, akademika, pravnog stručnjaka i od početka 1942. do juna 1943. godine predsednika Jugoslovenske kraljevske vlade u izbeglištvu u Londonu.
Međutim, pre dvadesetak godina novosadske vlasti su se, na neki način, odužile ovom velikanu tako što je jedan od bulevara na Novom naselju dobio naziv po njemu.
„Mnoge kuće gde su živele poznate ličnosti više ne postoje ni u tragovima. Tako, na primer, iz arhivske građe uspeo sam samo da ustanovim da je Đura Jakšić stanovao u blizini Nikolajevske crkve. Međutim, tačnu lokaciju je nemoguće utvrditi“, ističe naš sagovornik.
Novosađani ne znaju i da je jedan od njihovih sugrađana svojevremeno bio i Vuk Stefanović Karadžić. U blizini današnje zgrade Matice srpske nalazilo se lečilište veoma specifičnog naziva – „Ubogi dom“, namenjeno lečenju siromašnih bolesnika i beskućnika, čija zgrada više nije bolnica, a sada je u sastavu Akademije umetnosti, ali nema belega da je tu osam meseci živeo tvorac srpske azbuke.
Pogled redakcije portala Srpski Ugao
I jedna od centralnih gradskih ulica, Jevrejska, kojom dominira sinagoga sa najakustičnijom muzičkom dvoranom u Srbiji, imala je svoje poznate stanare o čijim mestima boravišta danas ne postoje belezi. Pored poznatih Jevreja, sredinom devetnaestog veka u ovoj ulici je živela kneginja Ljubica, supruga kneza Miloša Obrenovića, a ovde je i skončala svoj život 1852. godine. Pre nego što je postao Milošev naslednik na kneževskom tronu, sa majkom je u Novom Sadu živeo i knez Mihailo.
Kneginja je svoje poslednje dane provela u Jevrejskoj ulici broj 2, u samom centru Novog Sada. Upravo tu se preselila nakon što je sa dvora proterana, jer je ubila ljubavnicu svog supruga, Petriju.
Kneginja je sahranjena u manastiru Krušedol, u Beogradu ima svoj konak, po njenom sinu nosi ime najpoznatija beogradska ulica, dok su Novosađani zaboravili ovu znamenitu Srpkinju i knjaza Mihajla, koji je u Srbiju doneo obrazovanje i kulturu.
Piše: Siniša Kostić
