Dositej Obradović, pionir srpskog prosvetiteljstva i prvi ministar prosvete, preminuo je u Beogradu na današnji dan 28. marta 1811. godine, ostavivši neizbrisiv trag. Njegov povratak u Srbiju tokom Prvog srpskog ustanka označio je krunu višedecenijskog lutanja po Evropi i Maloj Aziji u potrazi za naukom.
Detinjstvo siročeta iz Čakova u Banatu obeležilo je veliko interesovanje prema knjigama. Sa 18 godina oblači mantiju u manastiru Hopovo i postaje Dositej, da bi ubrzo shvatio da se istinsko znanje krije van manastirskih zidina. Skidanje mantije označilo je i početak epskog putovanja dugog četiri decenije.
Noge su ga nosile preko Grčke, Italije, Nemačke, Francuske, Engleske i Rusije, dok je radio kao učitelj, munjevito je savladavao jezike – grčki, italijanski, nemački, engleski i francuski – upijajući napredne ideje prosvetiteljstva. Prevodi antičke mudrace, a radoznalost ga 1783. u Parizu košta pedeset dukata, koliko je izdvojio samo da bi svedočio istorijskom prvom letu balona.
Književno delo „Život i priključenija“ donosi prvu srpsku autobiografiju i oštru kritiku dogmatizmu koji slepo veruje u određena pravila bez prostora za drugačija razmišljanja. Čuvenim pozivom upućen narodu: „Knjige, braćo moja, knjige, a ne zvona i praporci!“ udario je temelje modernoj kulturi. Tražio je uvođenje narodnog jezika, obrazovanje žena i versku toleranciju, verujući da manastire treba pretvoriti u škole.
Ulaskom u ustaničku Srbiju preuzima ulogu Karađorđevog savetnika i sekretara. Njegov vizionarski rad rezultira osnivanjem Velike škole 1808. godine, preteče beogradskog univerziteta, kao i Bogoslovije. Status prvog popečitelja prosvete dobija 1811. godine, a njegova pesma „Vostani Serbije!“ ostaje upamćena kao moćna himna buđenja iz viševekovnog mraka:
Vostani, Serbije!
Davno si zaspala,
U mraku ležala;
Sada se probudi
I Serblje vozbudi!
Grob ovog reformatora nalazi se ispred Saborne crkve u Beogradu, gde i danas, rame uz rame sa Vukom Karadžićem, podseća na čoveka čije su ideje o razumu i knjigama zauvek promenile tok srpske istorije.
Piše: Stefan Bogdanović
