Tanjir od majolike, dvozuba viljuška i nož pronađeni na području Starog Rasa i Sopoćana svedoče o razvijenoj kulturi obedovanja u srednjovekovnoj Srbiji. Predmeti koji se čuvaju u novopazarskom Muzeju „Ras” potiču iz 12. i 13. veka i predstavljaju dragocen trag svakodnevnog života u jednom od najvažnijih središta srpske države.
Ovi nalazi zanimljivi su i zbog raširenog mita prema kojem se na srpskim dvorovima jelo viljuškama dok su se evropski vladari služili isključivo prstima. Takvo poređenje je previše pojednostavljeno, jer je viljuška u srednjem veku postojala i u Vizantiji i pojedinim delovima Evrope, ali nalazi iz Rasa potvrđuju da nije bila nepoznata ni u Srbiji. Dvozube viljuške prikazane su i na srednjovekovnim freskama, među kojima se izdvaja predstava Tajne večere u Studenici.
Osnovu ishrane svih društvenih slojeva činio je hleb, pripreman od pšenice, raži, ječma ili mešavine žitarica. Pogače su pečene na ognjištima, u plitkim glinenim posudama poznatim kao crepulje, koje su pronađene na brojnim arheološkim lokalitetima. Mlevenje žita na ručnim žrvnjevima bilo je svakodnevni, fizički težak posao koji su uglavnom obavljale žene.
Poštovanje crkvenih postova snažno je uticalo na jelovnik. Sredom, petkom i tokom četiri velika posta na trpezi su bili riba, povrće, mahunarke, pečurke, žitne kaše, voće, med i hleb. U mrsne dane jeli su se svinjetina, jagnjetina, ovčetina, živina i divljač, a najčešće se pilo vino i pivo, tada poznato i pod nazivom „olovina”.
Seljačka domaćinstva svakodnevno su pripremala kaše i guste čorbe, dok su za praznike i porodične svečanosti iznosila pečenje, ribu, sir, pite i veću količinu hleba. Tadašnje pite nisu izgledale kao današnje gibanice i bureci, jer se tanke, razvijene kore na Balkanu šire upotrebljavaju tek u osmanskom periodu. Srednjovekovne pite bile su bliže punjenom testu ili današnjem tartu.
Na vlastelinskim i vladarskim trpezama izbor je bio znatno bogatiji. Služeni su jagnjetina, srnetina, rečna i morska riba, živina, sirevi, pečurke, bademi, orasi, suve šljive i drugo voće. Trgovачki putevi koji su povezivali srpske zemlje sa Primorjem omogućavali su da morska riba, lignje i druga roba stignu i do gradova u unutrašnjosti, poput Prizrena, Novog Brda, Skoplja i Smedereva.
O raskoši srpskog dvora pisao je i vizantijski diplomata Teodor Metohit, koji je krajem 13. veka predvodio pregovore o braku kralja Milutina i princeze Simonide. Posebno ga je iznenadila raznovrsnost hrane poslužene usred zime na dvoru u Nerodimlju, kada je sveže namirnice bilo mnogo teže sačuvati i dopremiti nego danas.
Važan izvozni proizvod bio je sir od ovčjeg i kozjeg mleka, u dubrovačkim izvorima pominjan zajedno sa medom, voskom, kožom i suvim mesom. O njegovom značaju govori i prepiska Dubrovčana sa despotom Stefanom Lazarevićem, u kojoj se pominje starija praksa podmirivanja pojedinih obaveza sirom.
Ukrašeni noževi, metalne viljuške i skupoceno posuđe bili su prvenstveno deo vlastelinskih trpeza, dok su kašike često bile lični predmet koji je gost nosio sa sobom. Arheološki nalazi iz Starog Rasa zato ne potvrđuju samo postojanje pribora za jelo već otkrivaju mnogo širu sliku Srbije povezane sa vizantijskim svetom, Jadranom i evropskim trgovačkim putevima.
Srednjovekovna srpska kuhinja nije bila jednaka za siromašnog zemljoradnika i vladara, ali nije bila ni jednolična i primitivna. Od svakodnevne kaše i pogače do ribe, divljači, sireva i poslastica na dvoru, trpeza je odražavala društveni položaj, godišnje doba, crkveni kalendar i snagu države koja se nalazila na raskrsnici velikih kulturnih uticaja.
Piše: Stefan Stojanović
Zabranjeno je preuzimanje, kopiranje ili prenošenje teksta, dela teksta ili fotografija sa sajta srpskiugao.rs bez izričitog navođenja izvora i aktivnog linka ka originalnom tekstu na našem sajtu.
Svako kršenje ovog pravila biće smatrano povredom autorskih prava i biće prijavljeno u skladu sa zakonom.
