Sveti mučenici prebilovački i donjohercegovački: Sećanje na stradanje

Srpska pravoslavna crkva 6. avgusta po gregorijanskom kalendaru (24. jula po julijanskom) slavi Svete mučenike prebilovačke i donjohercegovačke – žrtve jednog od najtežih ustaških zločina nad Srbima u Drugom svetskom ratu. Sveti Arhijerejski Sabor SPC ih je 2015. godine jednoglasno pribrojao Saboru svetih.

Prebilovci, staro srpsko selo u Donjoj Hercegovini, nedaleko od Čapljine, imali su oko 1.000 stanovnika. Tokom leta 1941. godine ustaše su ubile oko 820–830 meštana. Najveći zločin dogodio se 6. avgusta 1941. godine, na Ilindan: oko 550–600 žena, devojaka i dece živo je bačeno u jamu Golubinku kod Šurmanca, blizu Međugorja. Ugašeno je 57 porodičnih ognjišta. Preživelo je samo oko 170 ljudi, uglavnom muškaraca. U širem području Donje Hercegovine (Klepci, Loznica, Gnjilišta, Tasovčići, Opličići, Stolac i druga mesta) ubijeno je oko 4.000 Srba. Japanski list Asahi Shimbun uvrstio je Prebilovce među četiri najstradalnija sela u Drugom svetskom ratu.

Posle rata komunističke vlasti zločin su zataškavale, zabranjivale sahrane i zabetonirale ulaze u jame. Tek 1990. i 1991. godine rodbina je otvorila više od deset jama i izvadila kosti. Patrijarh srpski Pavle služio je 4. avgusta 1990. liturgiju sa opijelom, a oko 4.000 moštiju položeno je u kriptu Spomen-crkve Sabora srpskih svetitelja i prebilovačkih mučenika.

U junu 1992. godine snage Republike Hrvatske i Hrvatske zajednice Herceg-Bosne zauzele su Prebilovce, spalile i minirale selo. Hram je uništen eksplozivom i avio-bombama, a uništeno je i oko 95 odsto kostiju iz kripte. Mučenici su tako „drugi put“ stradali.

Na mestu porušenog hrama danas se uzdiže Hram Vaskrsenja Hristovog, građen po uzoru na Crkvu Hristovog groba u Jerusalimu. Osveštao ga je 8. avgusta 2015. godine patrijarh srpski Irinej. Hram je danas središte sećanja i molitve za prebilovačke i donjohercegovačke mučenike, a Prebilovci se često nazivaju „hercegovačkim Vračarom“.

Piše: Stefan Stojanović